NIEZGODA: Mistrz „małego realizmu”

Wydawnictwo Iskry opublikowało zbiór czterdziestu najlepszych (jak głosi podtytuł) opowiadań Marka Nowakowskiego „Książę Nocy”, który obejmuje cały dorobek pisarza. Każde z opowiadań stanowi budulec dla Warszawy, najbliższego sercu tego artysty miasta, którego już próżno szukać. Marek Nowakowski niczym „polski Steinbeck” opisywał ludzi z tzw. nizin społecznych, malując słowem zakazane rewiry, knajpy czy meliny, stanowiące centrum ich osobistego świata. Pokazywał wykolejonych w pędzie życia paserów, lumpów, prostytutki czy alkoholików. Z pewnością większość z nas w imię „jedynie słusznej moralności” odwróciłaby od nich oczy, a Nowakowski – przeciwnie, poświęcił im sporo uwagi, wnikliwie i plastycznie opisując ich losy.

Na szczególną uwagę zasługuje tytułowe opowiadanie „Książę Nocy”. Jego bohaterem jest szef półświatka, wbrew oczekiwaniom „świecący przykładem” wchodzącemu w dorosłość jedynakowi, wywodzącemu się z inteligenckiej rodziny. Odwiedzając z Księciem knajpy i meliny, młody wrażliwiec przeżywa swoje powtórne narodziny i uczy się na nowo życia, w którym prym mają wieść wielkie i nieudane skoki, a także humory jego wybranki, ponętnej dziwki.

Książę Nocy pojawia się także w innych opowiadaniach pisarza. Pozwala to wysnuć wniosek, że autor uczynił go przewodnikiem w podróży po świecie, któremu nadał odpowiednią oprawę. Jej dopełnienie stanowi barwa „charakternego” słowa kontrastująca z odcieniami życiowej szarości, okraszonej czasami PRL-u, np. uwidocznionymi w opowiadaniach: „Babilon upada”, „Kanarek”, „Paw”, „Weryfikacja”. Ich bohaterowie – Marek Nowakowski za punkt honoru uznaje przywrócenie im godności – sprzeciwiali się ideologicznemu zniewoleniu, zmierzając konsekwentnie ku anarchicznej wolności, brutalnie odebranej zarażonym chorobą systemu rzemieślnikom, sklepikarzom i restauratorom.

Wojując piórem jak szabelką, autor nakreślił także szkic Polski po roku 1989 („Górą Edek”), jak również teksty balansujące na cienkiej nici oddzielającej literaturę od publicystyki: „Ratusz”, „Rajski ptak”, „Śmierć”, „Poemat o EKD”. Wplecione w nie odniesienia do osób, które znał, stanowić mogą nie lada gratkę dla czytelników poszukujących biograficznych smaczków.

Lektura tego zbioru daje nam możliwość odbycia realistyczno – magicznej podróży do czasów minionych, w których każdy miałby szansę zajrzeć w głąb siebie, odkrywając to, co tylko z pozoru jest zakryte, a na co bywamy narażeni, kręcąc się na karuzeli życia: małość, słabość, śmieszność, a w najlepszym razie – porażkę.

IWONA NIEZGODA


Marek Nowakowski, „Książę Nocy”, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 2018.