HEBEL: Marszałek w filmie – od kronik do popkultury
Zachował się obraz Marszałka Piłsudskiego z fragmentów kronik filmowych[1], na których widzimy go nie tylko jako polityka i męża stanu, ale także jako ojca bawiącego się ze swoimi córkami. Obiektywowi kamery nie umknęło, jak przyjmuje defiladę w Wilnie, czy przekazuje władzę prezydentowi Ignacemu Mościckiemu. Widzimy go również w trakcie zaprzysiężenia pierwszego „gabinetu pomajowego” oraz podczas dekorowania najwyższym medalem wojskowym Francji. Dla aktorów, którzy mieliby odtworzyć postać Marszałka, niezwykle ważne jest obserwowanie archiwalnych nagrań – jego gestów, sposobu poruszania się i naturalnej obecności.
W kinie fabularnym postać Piłsudskiego pojawiała się wielokrotnie. W rolę Naczelnika Państwa wcielali się wybitni aktorzy, jak np. Janusz Zakrzeński, Zbigniew Zapasiewicz, Mariusz Bonaszewski, Mirosław Baka, jak również Borys Szyc, czy nieco zapomniany Ryszard Filipski.
Najlepszą interpretację stworzył Borys Szyc w filmie „Piłsudski” (2019). Produkcja koncentruje się na kilku epizodach z życia przyszłego Naczelnika Państwa, nie wykraczając poza kluczowy dla naszej historii 1918 rok. Publicyści podkreślają, że – co istotne – „Wizerunki bohaterów zostały wiernie odwzorowane przez charakteryzatorów na podstawie archiwalnych zdjęć i przekazów. Udana charakteryzacja jest jedną z większych zalet tego filmu”[2]. Prof. Sławomir Cenckiewicz usytuował to dzieło „[…] w górnych partiach stanów średnich, co na polskie warunki kręcenia beznadziejnych filmów historycznych oznacza notę wysoką”[3]. Krytycy chwalili przyjętą formułę: „Daleką zarówno od historycznego komiksu, jak i od epiki rewolucyjnej w starym stylu”[4], choć pojawiły się też głosy, że jest to „[…] zmarnowana szansa na dobre kino historyczne”[5].
W tej produkcji widzowie poznają Marszałka jako zapalczywego rewolucjonistę o odcieniu niepodległościowym, charyzmatycznego stratega, namiętnego kochanka, a przede wszystkim – „męża stanu z miękkim sercem i twardą głową”[6]. Reżyser wkracza także w prywatną sferę życia, pokazując małżeństwo z Marią Piłsudską, romans z Aleksandrą Szczerbińską oraz śmierć pasierbicy Wandy Juszkiewiczówny. Jak trafnie zauważono, życie Naczelnika jest „[…] katalogiem scenariopisarskich gotowców – zarówno na poziomie anegdoty, jak i większej metafory”[7].
Akcja pod Bezdanami, choć trwa tylko kilka minut, wydaje się w filmie fragmentem najbardziej przyciągającym uwagę. Została pokazana w sposób widowiskowy, wręcz westernowy. Brali w niej udział przyszli czterej premierzy (oprócz Piłsudskiego – Prystor, Sławek i Arciszewski), którzy dziesięć lat przed odzyskaniem niepodległości napadli na pociąg towarowy przewożący dwieście tysięcy rubli. Jak podkreśla prof. Grzegorz Nowik: „Była to akcja polegająca na odzyskaniu polskich pieniędzy i przeznaczeniu ich na polskie cele zgodnie z polską racją stanu”[8]. Scena ukazuje Marszałka nie jako pomnikową postać, lecz jako sprawnego konspiratora ryzykującego wszystko – człowieka czynu.
W filmie „Polonia Restituta” (1981) w reż. Bohdana Poręby Piłsudskiego zagrał Janusz Zakrzeński. Aktor wypadł w produkcji tak realistycznie, że przez resztę życia był utożsamiany z Marszałkiem. Faktem jest, że przez wiele lat „rolę marszałka odgrywał potem wielokrotnie, podczas uroczystości z okazji odzyskania przez Polskę niepodległości”[9].
Jerzy Hoffman w „1920 Bitwa Warszawska” (2011) w roli Naczelnika obsadził Daniela Olbrychskiego. Aktor wspominał: „Marszałek Józef Piłsudski był jedną z najwspanialszych i najwybitniejszych postaci w polskiej historii. […] Piłsudskiego zagrałem z wielką dumą”[10]. Recenzenci ocenili jego kreację chłodno; niektórzy określili zaangażowanie odtwórcy Kmicica jako „kompletne nieporozumienie”[11]. Krytycy wskazywali, że gra Olbrychskiego była zbyt teatralna, momentami przypominała karykaturę, a sztuczny wąs i słaby akcent utrudniały wiarygodne oddanie postaci rozdartej tragicznie.
Nie najlepiej wypadł też Mirosław Baka, który wcielił się w Marszałka w serialu „1920. Wojna i miłość” (2010) w reż. Macieja Migasa. Historia trzech bohaterów, których losy krzyżują się w odrodzonym Wojsku Polskim podczas walk o niepodległość, nie pozwoliła mu w pełni rozwinąć postaci. Dialogi były podniosłe, sztuczne i pozbawione charyzmy. Jeden z internautów o nicku Andrrew stwierdził: „[…] rozczarowała mnie obsada Mirosława Baki jako Naczelnika. Może i człowiek jest z twarzy nieco podobny do Marszałka, ale zdecydowanie personę tej rangi powinien jednak grać ktoś mocniejszy”[12].
Choć najlepiej Piłsudskiego udało się zagrać Borysowi Szycowi, to nie jest to jedyna udana interpretacja. W serialu „Marszałek Piłsudski” (2001) w reż. Andrzeja Trzos-Rastawieckiego młodego Piłsudskiego zagrał Mariusz Bonaszewski, a starszego – Zbigniew Zapasiewicz. Krytycy podkreślali: „[…] znakomicie odnalazł się zarówno Mariusz Bonaszewski w roli młodego Piłsudskiego, jak i – a może przede wszystkim – Zbigniew Zapasiewicz grający Marszałka od chwili, kiedy został naczelnikiem państwa[13]. Fabuła przedstawiona jest w formie wywiadu dziennikarskiego, a wspomnienia Marszałka zostały ukazane w retrospekcjach.
Jan Frycz wystąpił w filmie „Legiony” (2019) w reż. Dariusza Gajewskiego, ukazując Komendanta w czasie pierwszych dwóch lat walk Legionów Polskich. Rola była odbierana jako intrygująca, lecz ze względu na epizodyczność – niewystarczająca. Recenzenci zauważali: „[…] brawurowo wcielający się w postać marszałka Józefa Piłsudskiego, dostał tylko jedną scenę w całej produkcji, ogromna szkoda”[14].
Prawie 40 lat wcześniej Ryszard Filipski odegrał Naczelnika w swoim filmie „Zamach stanu” (1980). Produkcja poświęcona jest „przewrotowi majowemu” i procesowi brzeskiemu, w którym sądzono działaczy opozycyjnego Centrolewu. Jak zauważono: „[…] dialogi są cytatami z dokumentów z epoki. Część krytyków zarzucała jednak Filipskiemu jednostronne dobieranie archiwaliów – tak, by pasowały do oceny historii zgodnej z zaleceniami KC PZPR”[15].
Niektórzy recenzenci chwalili Łukasza Otrębskiego, który w serialu „Młody Piłsudski” (2019) wcielił się w młodszą wersję Marszałka. Aktor potrafił „magnetyzować na ekranie” i oddać buntowniczą naturę młodego Ziuka, kreśląc postać inteligentną, lecz skłonną do brawury i chuligańskich zachowań. Sam serial był jednak przegadany, co uniemożliwiło pełne rozwinięcie skrzydeł. Autorzy recenzji twierdzili, że Otrębski zagrał młodego Piłsudskiego „[…] stosunkowo powściągliwie, zgodnie z zasadą »mniej znaczy więcej«, dzięki czemu wypada o wiele autentyczniej”[16].
Analiza tych kreacji pokazuje jasno, że Józefa Piłsudskiego niełatwo odtworzyć – to postać pełna sprzeczności, emocji i historycznego ciężaru. Tylko nielicznym aktorom udaje się uchwycić jego energię, magnetyzm i niejednoznaczny charakter w sposób przekonujący i wiarygodny.
JAROSŁAW HEBEL
PRZYPISY:
[1] Por. Przedwojenna Warszawa, „Marszałek Józef Piłsudski zbiór kronik filmowych”, https://youtube.com [Dostęp z dnia: 02.02.2016].
[2] Andrzej Łydka, „»Piłsudski«” Rosy i Szyca”, https://polska-zbrojna.pl [Dostęp z dnia: 19.09.2019].
[3] „Sławomir Cenckiewicz o filmie »Piłsudski«: Szyc zagrał świetnie”, https://onet.pl [Dostęp z dnia: 15.09.2019].
[4] Tadeusz Sobolewski, „»Piłsudski«. Borys Szyc gra ponad stan, jakby rozpychał ten piękny film”, https://wyborcza.pl [Dostęp z dnia: 13.09.2019].
[5] Krzysztof Połaski, „»Piłsudski« [RECENZJA]. Borys Szyc w roli życia czy bezpieczna ekranizacja podręcznika do historii?”, https://telemagazyn.pl [Dostęp z dnia: 13.09.2019].
[6] Michał Walkiewicz, „Wąsy chwały”, https://filmweb.pl [Dostęp z dnia: brak daty dostępu].
[7] Tamże.
[8] TVP Wilno, „Kresy (nie)znane | Atak czterech premierów #1”, https://youtube.com [Dostęp z dnia: 03.05.2022].
[9] Andrzej Kwaśniewski, „Grał Piłsudskiego. Ludzie mówili na niego marszałek. Tragiczny los Janusza Zakrzeńskiego”, https://fakt.pl [Dostęp z dnia: 11.11.2021].
[10] „Daniel Olbrychski to rekordzista w graniu historycznych postaci! Zagrał nawet marszałka Piłsudskiego! Niesamowite, co o nim sądzi!”, https://se.pl [Dostęp z dnia: 08.05.2024].
[11] Przemysław Mazur, „»1920 Bitwa Warszawska« – recenzja”, https://paradoks.net.pl [Dostęp z dnia: 23.03.2017].
[12] „Nie będzie drugiego sezonu”, https://filmweb.pl [Dostęp z dnia: brak daty dostępu].
[13] Jan Bończa Szabłowski, „Ojciec naszej niepodległości”, https://rp.pl [Dostęp z dnia: 23.04.2010].
[14] Adrian Zychla, „Krok do przodu”, https://filmweb.pl [Dostęp z dnia: brak daty dostępu].
[15] „Zamach stanu”, https://kinopolska.pl [Dostęp z dnia: brak daty dostępu].
[16] Dagmara „Daguchna” Niemiec, „Smutne jest życie bohatera narodowego. Recenzja serialu »Młody Piłsudski«”, https://nerdheim.pl [Dostęp z dnia: 21.03.2020].
